Greinar

Mörg fyrirtæki úti í heimi birta reglulega skýrslur þar sem gerð er grein fyrir því hvað þau leggja af mörkum á sviði samfélags- og umhverfismála. Til dæmis birta nú meira en 80% fyrirtækja sem mynda bresku FTSE-100 hlutabréfavísitöluna árlega slíkar skýrslur, samkvæmt grein sem nýlega birtist í breska vikuritinu PR-Week. Fyrir nokkrum árum var afar fátítt að fyrirtæki gæfu út sérstakar skýrslur um þessar hliðar starfseminnar. Hvað veldur þessum umskiptum?

Síðustu árin hefur farið fram töluverð umræða í löndum hins vestræna heims um það sem kallað er samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja. Hnattvæðingin og aukið frjálsræði í viðskiptum milli landa eru einn helsti hvatinn að baki þessari umræðu. Með nokkurri einföldun má segja að þróun síðustu áratuga hafi haft í för með sér að vald hefur færst frá ríkisstjórnum til markaða og fyrirtækja. Vörur, þjónusta, fjármagn og að nokkru leyti vinnuafl flæða nú um heiminn sem aldrei fyrr. Um leið hefur komið fram krafa um að fyrirtækin axli aukna ábyrgð á afleiðingum þessara breytinga. í�mis vandamál eru þess eðlis að ekki er á færi einstakra ríkja að leysa þau og alþjóðlegar stofnanir eru gjarnan of veikar til að geta tekist á við þau. Fyrir vikið er lagt að fyrirtækjunum að leggjast á árar með almannavaldinu til að koma fram jákvæðum breytingum. Ætlast er til að fyrirtækin komi fram sem "góðir borgarar" sem þýðir í stuttu máli að gerð er krafa um að þau starfi í sátt við umhverfi og lífríki, virði mannréttindi, stuðli að vellíðan starfsmanna og velferð þeirra samfélaga sem þau eru hluti af. Eða, svo notað sé annað orðalag, stuðli að sjálfbærri þróun.

Breyttar reglur um upplýsingagjöf
Víða um lönd eru reglur um upplýsingagjöf fyrirtækja á markaði nú til endurskoðunar í samræmi við aukna áherslu á samfélags- og umhverfismál. Til dæmis undirbúa bresk stjórnvöld nú löggjöf sem mun skylda öll stærri fyrirtæki á hlutabréfamarkaði til að birta margvíslegar upplýsingar um stefnu og starfsemi sína með ársreikningum. Meðal annars verður fyrirtækjum gert að birta upplýsingar um samskipti við helstu hagsmunahópa, áhrif af starfsemi þeirra á umhverfið og mat á áhættuþáttum í rekstri. Einnig er nú rætt um að fjárfestingarákvarðanir, bæði einstaklinga og fagfjárfesta, ráðist í vaxandi mæli af því hvernig fyrirtæki standa sig í að axla samfélagslega ábyrgð. Í þessu sambandi er talað um "samfélagslega ábyrga fjárfestingu" sem líti til fleiri þátta en eingöngu rekstrarlegrar afkomu. Sumsstaðar í Evrópu eru reglur um lífeyrissjóði þannig að þeim er ekki heimilt að fjárfesta í fyrirtæki fyrr en gengið hefur verið úr skugga um að það uppfylli kröfur um samfélagslega ábyrgð.

Annað í orði en á borði?
Ljóst er að framtíð margra alþjóðlegra fyrirtækja getur ráðist af því hvort þeim tekst að laga starfsemi sína að kröfum um að þau axli samfélagslega ábyrgð. Ekki skiptir minna máli að þeim takist að sannfæra almenning og hagsmunahópa um að þau séu að mæta þessum kröfum. Hér komum við reyndar að svarinu við spurningunni sem sett var fram hér í upphafi. Fyrirtækin vilja nefnilega nota almannatengsl til að skapa sér þá ímynd að þau sé samfélagslega ábyrg. Upp á síðkastið hefur komið fram hörð gagnrýni á ýmis alþjóðleg stórfyrirtæki fyrir að leitast við að draga upp mynd af sér sem samfélagslega ábyrgum fyrirtækjum, meðan starfsemi þeirra valdi margvíslegum skaða í þeim löndum þar sem þau eru að störfum. Í skýrslu sem hjálparsamtökin Christian Aid, sem eru sameiginleg hjálparsamtök kirkjudeilda í Bretlandi og á Írlandi, sendu frá sér fyrr á þessu ári eru nokkur þekkt stórfyrirtæki gagnrýnd fyrir að vera annað í orði en á borði þegar kemur að samfélagslegri ábyrgð. Gagnrýni hefur einnig komið úr öðrum áttum og m.a. beinst að samfélagsskýrslum sem sagðar eru vera glansmyndabækur sem reyni að breiða yfir hin raunverulegu áhrif fyrirtækjanna á umhverfi og samfélag.

Bætt stefna og upplýsingar
Rætt er um að traust fjölmiðla, fjárfesta og almennings á upplýsingagjöf fyrirtækja um samfélags- og umhverfismál fari þverrandi. Ráðið við þessu hlýtur að felast í bættri stefnumótun og upplýsingagjöf. Fyrirtækin ættu að forðast að skapa óraunhæfar væntingar. Ekki er hægt að líta fram hjá því að starfsemi margra fyrirtækja hefur mikil og hugsanlega neikvæð áhrif á t.d. umhverfi og lífríki. Góð stefnumótun felst í því að viðurkenna hinar neikvæðu hliðar starfseminnar en neyta jafnframt allra ráða til að draga úr þeim og bæta upp með mótvægisaðgerðum. í�mis alþjóðleg samtök og stofnanir hafa þróað leiðbeiningar og staðla um hvernig eigi að standa að stefnumótun, árangursmælingum og upplýsingagjöf á sviði umhverfis- og samfélagsmála. Með því að fylgja viðurkenndum stöðlum geta fyrirtæki stuðlað að auknum trúverðugleika upplýsinganna. Hér á landi hefur umræða um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja ekki verið ýkja áberandi hingað til en með vaxandi umsvifum íslenskra fyrirtækja á erlendum mörkuðum og breyttum viðhorfum almennings og fjárfesta má búast við að það breytist. Íslensk fyrirtæki eru mörg hver orðin mjög umsvifamikil á alþjóðavettvangi og ættu því að fylgjast vel með straumum og stefnum á þessu sviði.

Eftir Óla Jón Jónsson, ráðgjafa hjá KOM. Greinin birtist í Viðskiptablaði Morgunblaðsins 16. september 2004.