Greinar

Nýlátinn er á Bretlandseyjum á 92. aldursári einn þeirra bresku stjórnmálamanna sem tóku þátt í lokakafla þorskastríða litla Íslands við breska heimsveldið. Þetta var James Callaghan, sem var síðasti forsætisráðherra Verkamannaflokksins, fyrir áralanga valdatíð Margrétar Thatcher. Callaghan var utanríkisráðherra í ríkisstjórn Harold Wilsons og átti mikinn þátt í því að reyna að finna lausn á 200 mílna deilum Breta og Íslendinga. Lausn sem myndi á einhvern hátt taka tillit til krafna bresku útgerðarinnar um veiðirétt innan 200 mílnanna. Hann var forsætisráðherra þegar deilan leystist.

James Callaghan var dæmigerður fulltrúi gamla Verkamannaflokksins, sem barðist fyrir réttindum verkafólks og þeirra sem minna máttu sín. Sá flokkur er nú horfinn eftir valdatíð Thatchers og Tony Blairs, sem hefur breytt honum í flokk háskólamenntaðs vinstra fólks, sem sækir mörg sjónarmið sín yfir á hægri væng stjórnmálanna. Callaghan fékk ekki langa skólagöngu, en sýndi fljótt hæfileika á pólistískum vettvangi. Hann skapði sér fyrst orð í skuggaráðuneyti flokksins 1963. Callaghan gengdi nokkrum ráðherrastöðum í ríkisstjórnum flokksins en þótti aldrei skara fram úr sem slíkur nema sem innanríkisráðherra og um tíma forsætisráðherra. Þegar ríkisstjórn hans steytti á skeri 1979 sagði hann við ráðgjafa sinn: Það koma tímar, kannski á 30 ára fresti, þegar vatnaskil verða í pólitík... Ég held að slík vatnaskil séu nú til staðar og þau eru Margrétar Thatcher."

Ég hitti Callaghan einu sinni, þegar ég tók sjónvarpsviðtal við hann, er ég var fréttamaður fyrir Sjónvarpið, á utanríkisráðherrafundi NATO í Brussel árið 1975. Ég var þar sem oftar að fylgjast með Einari heitnum Ágústssyni, þáverandi utanaríkisráðherra, sem notaði slíka fundi vel til að reyna finna lausn á landhelgisdeilunni. Sambandið á milli ríkisstjórna Íslands og Bretlands var við frostmark og bandamenn okkar í NATO höfðu miklar áhyggjur af því að við létum Varnarliðið fara úr landi. Af þessum sökum vakti viðtalið mikla athygli hér og breski ráðherrann reyndi að nota það vel til að koma skilaboðum til íslensku þjóðarinnar.

Þetta viðtal hefur ætíð verið mér í fersku í minni vegna þess að ráðherrann, sem var klókur pólitíkus, lék á mig á eftirminnilegan hátt. Þannig var að ég fylgdi Einari oftast eftir á ferðum hans, sem fréttamaður erlendra frétta, í 50 og 200 mílna deilunum, þegar hann sótti ýmsa erlenda ráðherrafundi sem jafnan voru notaðir til að eiga leynilega fundi með breskum ráðamönnum eða bandamönnum sem reyndu að bera klæði á vopnin. "Svona deilur eru aldrei leystar við fundarborðið, sagði Callaghan við mig, heldur á bak við sófa og gardínur."

Ég var nokkuð vel í sveit settur hvað stöðu mína sem íslensks fréttamanns varðaði. Bæði vegna þess að ég var oftast eini fréttamaðurinn að heiman, auk þess sem ég var fréttaritari Financial Times á Íslandi og hafði skrifað um landhelgismálið og íslenska pólitík í hið virta dagblað í árum saman. Mér var sagt af einum ritstjóra Financial Times að skrif mín um landhelgismálin færu fyrir brjóstið á bresku stjórninni. Það var hrós að mínu mati. Með þessum skrifum hafði ég skapað mér nafn meðal breskra fjölmiðlamanna, sem kom sér æði vel. Samband okkar Einars var afar gott og byggðist á gagnkvæmu trausti, sem gerði það að verkum að ég var vel að mér í hinni íslensku hlið deilumálsins. Ég var því í lykilstöðu til að koma jákvæðum fréttum til bresku pressunnar um málstað Íslendinga og meðal annars upplýsingum sem Einar leyfði mér að nota til að hafa áhrif á umfjöllun breskra fjölmiðla. Ég notaði mér þetta sem best ég gat og lét aldrei neinar upplýsingar af hendi nema að fá til baka verðmætar upplýsingar og fréttir um fyrirætlanir ríkisstjórnar Wilsons. Ég var því ósjálfrátt kominn í lykilstöðu sem styrkti málstað Íslands í umfjöllun bresku pressunnar.

Sjónvarpið sendi viðtalsbeiðni til breska utanríkisráðuneytisins í gegnum Kenneth East, sendiherra Breta, um að fá einkaviðtal við Callaghan. Óskin var samþykkt um leið. Ákveðið var að viðtalið færi fram á skrifstofu breska sendiherrans í sendiráði Breta hjá NATO, strax eftir lok utanríkisráðherrafundar bandalagsins.

Ég mætti á réttum tíma og var vísað inn á skrifstofuna. Sagt var að Callaghan kæmi að vörmu spori. Tíminn drógst. Loks kom þessi athyglisverði maður. Myndarlegur. Valdsmannslegur. Hávaxinn miðað við Breta. Vingjarnlegur en bar það með sér að hann gæti verið harður í horn að taka. Við áttum gott spjall saman um deiluna og veru hans á bresku herskipi undan strönd Íslands í stríðinu. Viðtalið var tekið og margt áhugavert kom fram. Á eftir spurði ráðherrann mig hvort þetta hefði tekist vel hjá sér. Ég sagði að hann hefði hljómað eins og hann væri að tala við kjósendur sína á Íslandi. Hann hló dátt að samlíkingunni.

Allt í einu bað hann mig að koma út í horn og spurði alvarlegur. Þekkir þú forsætisráðherra Íslands." "Já ég þekki Geir Hallgrímsson mjög vel." "Getur þú tekið trúnaðarskilboð til hans," spurði Callaghan. Ég sagði að það væri sjálfsagt. "Ég skal hringja í Geir um leið og ég kem heim." Hann sagðist treysta því að ég myndi ekki nota skilaboðin í fréttirnar og bað mig fyrir ákveðin skilaboð til Geirs Hallgrímssonar um afstöðu bresku stjórnarinnar til samningmála á þeim tíma.

Fyrst var ég afar upp með mér að vera beðinn um þetta leynilega viðvik. Svo rann það upp fyrir mér að ég vissi þegar allt um málið. Búinn að fá upplýsingarnar frá bresku pressunni í skiptum fyrir góðar fréttir frá íslensku hliðinni. Callaghan hafði fundið út fyrir viðtalið í samtali við breska blaðamenn hvað ég vissi. Það var skýring á því hvers vegna hann kom svo seint. Þessi pólitíski refur ákvað því að biðja mig að færa forsætisráðherra Íslands umrædd skilaboð til að koma í veg fyrir að þær fréttir rötuðu fyrst í sjónvarpsfréttir. Góðir fjölmiðlamenn vernda ætíð trúnað. Ég var bæði skák og mát. Ég stóð við loforð mitt og hringdi í Geir við heimkomu og tapaði um leið frábærri frétt. Það var ekki nokkur leið fyrir mig að verða reiður út í þennan klóka stjórnmálamann. Í raun hef ég ætíð hugsað hlýtt til hans þrátt fyrir að hann múlbatt mig með þessum hætti. Ég hef ég síðan dáðst að honum fyrir refskákina. Nú er hann genginn. Það eru afar fáir menn eftir á lífi á Íslandi og í Bretlandi sem tókust harkalega á í landhelgisdeilunum, en höfðu samt þrek til að ljúka henni án þess að rjúfa gömul traust samskiptabönd þjóðanna. Fórnin fyrir Callaghan og Verkamannaflokkinn var afar sársaukamikil og umtalsverð blóðfórn fyrir kjósendur þeirra í útgerðarbæjum Bretlands, enda hefur afkoma sjómanna þar aldrei borið sitt barr síðan.

Þessi grein Jóns Hákonar Magnússonar birtist í Morgunblaðinu 22. apríl 2005.