Grein eftir Jón Hákon Magnússon, framkvæmdastjóra KOM. Greinin birtist í Morgunblaðinu 13. október 2006.

Kjarnorkuvopnin voru slíðruð á Höfðafundinum árið 1986

Greinarhöfundur í öðrum
,,leiðtogastólnum" í Höfða.

Tuttugu ár eru nú liðin frá því að leiðtogafundur Ronald Reagan fyrrverandi Bandaríkjaforseta og Mikhail Gorbachev, fyrrverandi leiðtoga Sovétríkjanna fór fram í Höfða, sem varð heimsfræg bygging á einni nóttu.  Fundurinn, sem bar að með tíu daga fyrirvara, er merkasti viðburður Íslandssögunnar á alþjóðlegum mælikvarða. Höfðafundurinn setti Ísland á heimskortið til frambúðar og sennilega markaði hann upphaf endaloka kalda stríðsins og hruns Sovétríkjanna og afstýrði kjarnorkuátökum stórveldanna.

Á liðnum tuttugu árum hefur heimsmyndin gjörbreyst og alþjóðlegir valdapólar færst til. Nýjasta dæmið um breytingarnar sem orðið hafa í kjölfar Höfðafundarins er brotthvarf bandaríska varnarliðsins frá Íslandi, sem hér hafði verið nær óslitið frá 1941.

Tíu daga fyrirvari
Óhætt er að undirstrika að það voru þrír menn sem höfðu kjark og víðsýni til þess að verða við ósk sendiherra stórveldanna um að Ísland yrði gestgjafi leiðtogafundarins. Það eru þeir Steingrímur Hermannsson, fyrrum forsætisráðherra, Matthías Á. Mathiesen, fyrrum utanríkisráðherra og Davíð Oddsson, fyrrverandi borgarstjóri. Jafnvel þótt að fyrirvarinn væri aðeins 10 dagar ákváðu þeir að allt einskins yrði látið ófreistað, til þess að fundurinn yrði að veruleika. Höfði, sem er eign Reykjavíkurborgar, var valinn sem fundarstaður og ákveðið var að leiðtogarnir tveir settust á rökstóla þar dagana 11. og 12. október 1986.

Hagatorg var nafli alheimsins

Allt var sett í gang til að undirbúa komu Reagan og Gorbachev, sem komu með fjölmennt lið aðstoðarmanna og öryggisvarða. Einnig þurfti mikinn viðbúnað fyrir komu heimspressunar, sem lætur slíka fundi ekki fram hjá sér fara. Borgin lagði til Hagaskóla ásamt íþróttahúsinu og Melaskóla fyrir alþjóðlega fjölmiðlamiðstöð.  Prentmiðlar og útvarpsmenn voru flestir í Hagaskóla. Fjölmiðlamiðstöð Hvíta hússins var á Hótel Loftleiðum. Alþjóðlegri sjónvarpsmiðstöð var komið fyrir í Melaskóla og Neskirkja var höfð sem varahúsnæði ef allt fylltist. Hagtorgið varð í einni svipan eins og akur risasveppa þegar stóru sjónvarpsstöðvarnar höfðu komið gervihnattadiskunum sínum þar fyrir. Rússarnir tóku Hótel Sögu og Háskólabíó á leigu. Það eina sem fékk að vera í friði á svæðinu var leikskólinn Hagaborg.

Í nokkra daga voru helstu fréttir heimsins framleiddar og skrifaðar við Hagatorg í Reykjavík. Torgið varð nafli alheimsins í nokkra daga.

Í alþjóðlegu fjölmiðlamiðstöðinni skráðu sig rösklega þrjú þúsund fjölmiðlamenn frá flestum ríkjum heims. Fréttamenn skiptu hundruðum, en auk þess var stór hluti aðkomumanna tæknimenn, samskiptasérfræðingar ljósvakamiðla, myndatökumenn og aðrir þeir starfsmenn sem þurfti til að koma fréttum leiftursnöggt heimsenda á milli.

Matthías Á. Mathiesen fól mér að annast skipulag og framkvæmd fjölmiðlaþjónustunnar og Helga Ágústssyni, sendiherra, að vera talsmaður íslenskra stjórnvalda gagnvart heimspressunni. Starfsmenn miðstöðvarinnar urðu flestir 62.  Stærsti hópurinn var fenginn að láni úr guðfræðideild HÍ, en ástæðan var sú að það var frambærilegt fólk sem talaði fjölda tungumála. Það var athyglisvert að alls töluðu starfsmenn miðstöðvarinnar 15-16 tungumál, þ.á.m. mál eins og rússnesku, grísku, hebresku og hollensku. Þessi hæfni starfsfólksins, sem lagði sig mikið fram, kom sér vel þessa daga.

Ísland endanlega á heimskortið
Fundurinn sjálfur fór fram í Höfða og var að mestu lokaður fjölmiðlum. Af þeim ástæðum urðum við að búa svo um hnútana að fréttir og fréttaefni af fundinum bærist hratt til fréttamanna í fjölmiðlamiðstöðina. Ekkert var til sparað til að þjóna blaða- og fréttamönnum allan sólarhringinn. Ótrúlegt magn frétta og umfjöllunar í heimspressunni skilaði þeim árangri að heimurinn varð meðvitaður um Höfðafundinn. Þar með var Reykjavík og Ísland loksins komið endanlega á heimskortið.

Í upphafi var ákveðið að koma eins miklu fjölmiðlaefni og upplýsingum um land og þjóð til erlenda fjölmiðlafólksins í von um að það skilaði sér á jákvæðan hátt í fréttaflutningum héðan. Það tókst afar vel enda var Ísland framandi og forvitnilegt landi fyrir heimspressuna. Sumum þótti við stundum einum of aðgangshörð í þessum efnum. Á lokadegi Höfðafundarins kom einn af blaðamönnum tímaritsins TIME til mín og sagði: „Jón Hákon ekki meira um sterkasta mann heims (Jón Pál), ungfrú alheim (Hólmfríður Karlsdóttir), íslenska hestinn eða draugagang í Höfða. Ekki meir takk.“

Lagst á árarnar
Samstillt átak stjórnvalda, Reykjavíkurborgar, Pósts & síma og landsmanna allra varð til þess að Höfðafundurinn tókst með miklum ágætum. Hann varð landi og þjóð til mikils sóma. Það er alveg ljóst að sú ótrúlega landkynning sem fékkst með þessum hætti hefur skapað Íslendingum og Íslandi sterka og jákvæða ímynd um heimsbyggðina. Það er líka staðreynd að útrás íslenskra fyrirtækja og einstaklinga undanfarin ár um víða veröld hefur notið mikils góðs af landkynningunni sem fór fram á fáeinum dögum í október 1986.

Sögulegur fyrirlestur Gorbachev
Í þessari viku stendur Reykjavíkurborg fyrir ýmsum atburðum til að minnast afmælis leiðtogafundarins. Meðal annars stendur fyrirtækið Concert fyrir afar athyglisverðum fyrirlestri Mikhail Gorbachev, síðasta sovétleiðtogans í Háskólabíói, fimmtudaginn 12. október nk.  Enginn sem hefur áhuga á heimspólitíkinni og mannkynssögunni ætti að missa af svo sögulegum fyrirlestri og sjá annan af tveimur jöfrum Höfðafundarins.

Það er mjög rausnarlegt af borgarstjóranum í Reykjavík, Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni og borgarstjórn, að hafa frumkvæði á því að halda upp á þessi tímamót með svo veglegum hætti. Það sýnir að borgarstjóri skilur hversu mikilvægur Höfði er sem farmtíðarvettvangur þar sem erlendir deiluaðilar geta sest saman, leyst deilur og samið um frið. Borgarstjórinn hefur látið þau orð falla að hann muni leggja mikla áherslu á að Reykjavík og Höfði verði staðurinn þar sem deilandi aðilar geti ræðst við í friðsamlegu umhverfi í friðarborg. Reykjavík á að marka sér þá stefnu að verða framtíðarborg friðar og mannvirðingar í heiminum.

Reykjavík friðarborg
Ef þetta markmið tekst, sem allt bendir til, þá verður þetta eitt stærsta framlag íslensku þjóðarinnar til hjálparstarfs og alþjóðlegra friðarmála.

Heimurinn áttaði sig á því í kjölfar Höfðafundarins að Íslendingar eru friðsöm og vopnlaus þjóð, sem á sér enga óvini í fjölskyldu þjóðanna. Íslendingum er því treystandi til að sinna friðarmálum og Reykjavík er kjörinn vettvangur fyrir friðarsamninga. Höfði hefur þegar markað sér sess í hugum fólks um víða veröld sem hús friðarins.

Þúsundir heimsækja Höfða
Ég hef skrifstofu nánast beint á móti Höfða við Borgartún og það sem jafnan vekur athygli mína og undrun er að á hverjum einasta degi má sjá útlendinga oft í tugum og hundruðum heimsækja Höfða. Þeir ganga umhverfis húsið og láta mynda sig á tröppunum frægu þar sem Reagn og Gorbachev hittust í Reykjavík. Auk þess er athyglisvert hve stór hluti þessa erlenda fólks kemur frá Asíulöndum eins Kína og Japan. Í þeirra huga breytti Höfði gangi stjórnmála, ekki aðeins milli Austur og Vesturs, heldur og í Asíu og víðar. Allt þetta fólk virðist líta á Höfða sem einskonar musteri friðar og mannúðar. Þetta er mikið umhugsunar- og rannsóknarefni að mínu mati.

Fulltrúar stórveldanna sem voru á Höfðafundinum halda nú hver af öðrum á fund feðra sinna. Nokkrir eru enn lifandi en komnir vel við aldur. Gorbachev, sem er fæddur 1931, er enn í fullu fjöri og ferðast um heiminn til fyrirlestrahalds.

Það er afar ánægjulegt að Einar Bárðasyni skyldi detta það í hug og hafa kjark til að bjóða sovétleiðtoganum að heimsækja Reykjavík til að minnast fundarins. Gorbachev hefur alla tíð sagt að fundurinn hafi tekist með miklum ágætum.  Hann segir að í Höfða hafi myndast sterk vinartengsl milli hans og Bandaríkjaforseta, sem afstýrðu hugsanlegum kjarnorkuvopnaátökum stórveldanna.

Tímamótafundur í Reykjavík
Í ávarpi sem Gorbachev ritaði í bók sem gefin var hér út í tilefni 10 ára afmælis leiðtogafundarinns segir hann: „Reykjavíkurfundurinn markaði vissulega tímamót. Þegar kalda stríðinu lauk þróuðust fundir um yfirvofandi kjarnaógn yfir í reglulega samskiptafundi með æðstu ráðamönnum Sovétríkjanna og Bandaríkjanna.“

Dóttir Ronalds Reagan, Maureen, sem lést fyrir nokkrum árum, var í Reykjavík á 10 ára afmæli Höfðafundarins árið 1996. Þá sagði hún mér að pabbi sinn, sem kominn væri með Alzheimer, hefði oft sagt sér að fundur hans með Gorbachev í Höfða hafi verið einn af þremur stærstu sigrum hans á stjórnmálasviðinu. Hann bað dóttur sína að hafa þetta hugfast. Reagan eins og Gorbachev var sannfærður um að Höfðafundurinn bar þann árangur að kalda stríðinu, sem staðið hafði linnulaust frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar, væri lokið og kjarnorkuvopnin slíðruð.

Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að sjá til þess að heimurinn gleymi því aldrei hvað ávannst á Höfðafundinum í október 1986.