Greinar

Engar vísindalegar niðurstöður benda til þess að bólusetningar barna valdi einhverfu. 

Þeirrar tilhneigingar gætir æ meira í almennri umræðu að leggja að jöfnu vísindaleg rök og þekkingu annars vegar og rökleysu, kukl, hjátrú, hjávísindi, sögusagnir og óljósa fortíðardýrkun hins vegar. Þröskuldur fjölmiðla gagnvart óvísindalegu efni er lágur og umræðan magnast upp á spjall- og bloggsíðum, í spjallþáttum ljósvakamiðla og í svokölluðum lífsstílstímaritum.

Alvarlegt dæmi um þetta er umræða um ímynduð tengsl einhverfu og bólusetninga sem alltaf skýtur öðru hverju upp kollinum hér á landi. Ábyrgð þeirra sem halda þessari umræðu á lofti er mikil, því foreldrar sem láta blekkjast og láta ekki bólusetja börnin sín, leggja líf barnanna sinna og annarra í hættu.

Bólusetningar valda ekki einhverfu
Einn af hverjum fjórum Bandaríkjamönnum telja að bólusetningar geti valdið einhverfu. Talið er að rekja megi mislingafaraldur í Bandaríkjunum árið 2008 til þess hversu margir ákveða að láta ekki bólusetja börnin. Hettusótt og kíghósti hafa einnig sótt í sig veðrið af sömu ástæðu. Allt frá þeim tíma þegar þessi umræða kom fyrst upp, fyrir um tíu árum, hafa farið fram umfangsmiklar rannsóknir til að kanna hvort að bólusetningar geti mögulega orsakað einhverfu. Engar vísindalegar niðurstöður benda til þess. Hins vegar sýna fjölmargar rannsóknir að bólusetningar vernda börn gegn lífshættulegum sjúkdómum. En þrátt fyrir að virtar vísindastofnanir hafi sent frá sér yfirlýsingar um að bólusetningar valdi ekki einhverfu, lifir umræðan góðu lífi í samfélaginu, meðal annars í fjölmiðlum og netheimum.

Sjálfskipaðir sérfræðingar um erfðabreytt bygg
Annað dæmi um hversu afvega umræða um vísindaleg málefni á það til að fara, er umræða um ræktun á erfðabreyttu byggi hér á landi í vor. Þar var enginn skortur á sjálfskipuðum sérfræðingum sem vöruðu almenning við þeirri stórkostlegu hættu sem fælist í því að „sleppa erfðabreyttum lífverum í íslenskri náttúru". Í fjölmiðlum var það áberandi að vísindaleg og tilfinningaleg sjónarmið voru lögð að jöfnu. Sjálfskipuðum sérfræðingum var gefið sama vægi og raunverulegum vísindamönnum á þessu sviði. Þannig tókst um tíma að sá fræjum efasemda meðal almennings, þó engin raunveruleg hætta sé fólgin í því að rækta erfðabreytt bygg á Íslandi, hvorki fyrir umhverfið né menn. Þessi umræða hefur nú leitt til þess að óprúttnir einstaklingar hafa eyðilagt mikilvæga tilraunaræktun nýsköpunarfyrirtækisins ORF Líftækni í Gunnarsholti. Það er mikið áhyggjuefni fyrir íslenskt vísindasamfélag að umræðan hér sé orðin svo afvegaleidd að hópur fólks, sem neitar að taka vísindaleg rök gild, skuli vera tilbúinn að styðja aðgerðir að fyrirmynd erlendra öfgahópa.

Lífrænt er ekki sjálfkrafa betra
Þetta tengist því hversu viðurkennt það er orðið í almennri umræðu að allt sem sé „lífrænt" eða „náttúrulegt" sé á einhvern óskilgreindan hátt betra, hollara, umhverfisvænna og öruggara en það sem er „tilbúið" eða „unnið". Rannsóknir benda þó til að hollusta lífrænt ræktaðra matvara sé síst meiri en annarra matvæla, þó verðið sé auðvitað frábrugðið. Í rannsóknum hafa jafnvel komið fram vísbendingar um að lífrænt ræktaðar matjurtir geti innihaldið meira magn þungmálma og annarra eiturefna en aðrar matvörur. Því er samt sem áður endalaust haldið að almenningi að svokallaður lífrænn matur sé hollari og betri öðrum mat og að eftirsóknarvert sé að hverfa aftur til fortíðar með svokölluðum lífrænum búskaparháttum, meðal annars með því að hætta notkun tilbúins áburðar og lyfja.

Svelti og stólpípa ekki holl
Það er auðvelt að týna til fleiri dæmi um sérstaka umræðu þar sem óvísindaleg umfjöllun viðgengst og lítið er gert úr vísindalegri byltingu undanfarinna alda. Má til dæmis nefna svokallaða ristilskolun eða „detox" sem látið er að liggja að byggist á raunverulegri læknisfræðilegri þekkingu. Engin rök hníga hins vegar að því að svelti og stólpípa séu holl heilsu manna.

Vísindamenn þurfa að taka þátt í umræðunni
Við þessu vandamáli er engin einföld lausn. Fjölmiðlar þurfa auðvitað að taka sig á í því að auka umfjöllun um vísindaleg málefni og leggja þar ekki öll sjónarmið að jöfnu. Einstaklingar án sérþekkingar á tilteknu fræðasviði eiga ekki gagnrýnislaust að geta kallað sig sérfræðinga og haldið fram rökum sem ganga þvert gegn vísindalegri þekkingu. Það er hins vegar enn mikilvægara að vísindamenn taki meiri þátt í almennri umræðu í samfélaginu. Það er ekki lengur nóg að bera staðreyndir á borð á hlutlausan hátt þegar eftir því er kallað. Vísindamenn verða að leyfa sér að hafa skoðun og hafa frumkvæði að beinskeyttri gagnrýni á rökleysu, kukl, hjátrú, hjávísindi, sögusagnir og fortíðardýrkun.

Þessi grein eftir Eirík Sigurðsson líffræðing og ráðgjafa hjá KOM, birtist í Morgunblaðinu 27. ágúst 2009.