Fréttir

Þurfa Bandaríkin á NATO að halda eða þarf NATO á Bandaríkjunum að halda? Þetta er spurning sem áhugamenn beggja vegna Atlantsála um framtíð og gildi NATO hafa velt meira og minna fyrir sér í kjölfar hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin og stríðsins í Afganistan. Sitt sýnist hverjum. Sterk öfl innan ríkisstjórnar Bush forseta halda því fram að NATO sé að ganga sér til húðar og einu notin fyrir samtökin nú, séu lögreglustörf í Balkanríkjunum. Þeir sömu segja að Frakkar og Þjóðverjar hafi ekki þor til að leggja bandaríska hernum lið við innrás í Írak til að eyða gjöreyðingarvopnum sem þar leynast. Sömu öflin í Washington segja að það sé lítið gagn í evrópskum NATO-herjum, því Evrópuríkin hafi hvorki vilja né getu til að halda í við hernaðartækniframfarir í Bandaríkjunum. Þess vegna sé ekki hægt að treysta NATO þegar taka þarf kröftuglega á alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi með vopnavaldi. Bandaríkin og Evrópa verða nú að reyna að leysa misklíð sín í milli og skilgreina samstarf sitt með þeim hætti að það endist næstu áratugina. Það verður afar athyglisvert að fylgjast með því sem gerist á utnaríkisráðherrafundi NATO-ríkja sem fram fer í Reykjavík í næsta mánuði. Auk NATO-ráðherra koma hingað utanríkisráðherrar Rússlands og fyrrum ríkja Austur-Evrópu. Leiðtogar Evrópuarms NATO verða að ræða það sín á milli hvort þeir séu reiðubúnir að taka þátt í hernaðaraðgerðum gegn Sadam Hussein eða ekki. Þeir þurfa einnig að ákveða hvort Evrópa eigi að verða virkt afl á nýrri öld í baráttunni gegn alþjóðlegum hryðjuverkaöflum rétt eins og þau voru í baráttunni gegn heimsyfirráðastefnu kommúnismans á síðustu öld. Slík ákvörðun myndi renna nýjum styrkum stoðum undir framtíð Atlantshafsbandalagsins. Einnig virðist þurfa að sætta ólík sjónarmið í Washington gagnvart NATO og Evrópu. Samtímis þarf að samhæfa sjónarmið Evrópuríkja og Bandaríkjanna í öryggis- og varnarmálum til framtíðar jafnt hvað Evrópu og heiminn varðar. Bandarísk stjórnvöld leggja áherslu á halda áfram því verkefni að færa NATO meira í austur og ná sem flestum fyrrum Austur-Evrópuríkjum inn í bandalagið. Bandaríkin, líkt og Evrópuríki, leggja áherslu á það öryggisins vegna að stofna þurfi sem fyrst NATO-Rússlandsráðið til þess að tryggja aðild Putíns, Rússlandsforseta, að öllum öryggisverkefnum sem framundan kunna að bíða í öðrum heimsálfum. Þeir telja að með stofnun slíks öryggisráðs megi tryggja betur frið í álfunni, minnka líkur á frekari stríðsátökum í Balkanríkjunum og samhæfa aðgerðir gegn vaxandi ógn alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi í heiminum. Hvar stöndum við Íslendingar í öllu þessu? Það er spurning sem stjórnvöld þurfa að svara fyrr en seinna. Upphaflega var varnarbandalagið Norður-Atlantshafsbandalag sem hafði það eitt á stefnuskrá sinni að verja Vestur-Evrópu og N-Atlantshafssvæðið gegn ógn sovéska alræðisvaldsins á dögum kalda stríðsins. Eftir endalok þess virðast flest umræddra ríkja hafa gleymt þessari mikilvægu staðreynd. Norður-Atlantshafssvæðið skiptir þau ekki lengur máli og um leið skiptir Ísland minna og minna máli. Gleggsta merkið er minnkandi áhugi í Washington á framtíð varnarliðsins hér á landi. Þess sér engin merki að íslenskir stjórnmálamenn og ríkisstjórn taki þessa þróun neitt sérsaklega alvarlega. Það er röng afstaða. Þetta þýðir einfaldlega að áhrif okkar minnka mun meira en það sem er öryggispólitískt hagkvæmt fyrir þjóðina. Við höfðum á árum áður talsverða vigt í NATO sem kom sér vel t.d. í landhelgisátökunum. Við höfum ekki lengur þessa þungavigti í jafn ríku mæli og áður. Þungamiðja öryggismála hefur færst í suðaustur - allt niður til Balkanlandanna og ríkjanna fyrir botni Miðjarðarhafsins. Við ráðum ekki þeirri þróun, en eigum samt að vinna ötullega að því að minna á mikilvægi N-Atlantshafssvæðisins jafnt frá öryggis- og umhverfissjónarmiðum. Það skapast gott tækifæri til þess þegar utanríkisráðherrar NATO-ríkja, Rússlands og annarra ríkja austurhluta Evrópu kom hingað til fundar. Spurningin er nú hvort ríkisvaldið ættli að nota sér þetta gullna tækifæri til að hafa hagsmunaleg áhrif á sendinefndirnar og fjölmiðlafólkið sem fylgja þeim hingað? Eða ætla stjórnvöld að láta það nægja að vera einvörðungu gestgjafar. Á leiðtogafundinum í Höfð 1986 notað þáverandi ríkisstjórn sér tækifærið sem skapaðist til þess að koma Íslandi á landakortið meðal fjölskyldu þjóðanna svo eftir var tekið. Ég legg til að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að hér verði haldin, fyrr en síðar, ráðstefna um mikilvægi Norður-Atlantshafssvæðisins í þessum efnum. Til hennar verði boðið stjórnmálamönnum, fjölmiðlafólki, stjórnmálafræðingum og háskólafólki frá öllum ríkjum sem liggja að Norður-Atlantshafinu að Rússlandi meðtöldu. Ráðstefnan á ekki að vera formleg heldur opið málþing til að ræða horfur, þarfir og væntingar svæðisins til framtíðar. Ef við höldum ekki flagginu lofti, gerir enginn það fyrir okkur. Að lokum vil ég svara minni eigin upphafsspurningu. Já Bandaríkin þurfa á NATO og Evrópu að halda. NATO-hluti Evrópu þarf enn meira á Bandaríkjunum að halda því slíkir eru yfirburðir þeirra í öryggis- og hernaðartækni. Ísland þarf auk þess að eiga greiðan aðgang að öllum þessum ríkjum bæði nú og í framtíðinni. Jón Hákon Magnússon er formaður Samtaka um vestræna samvinnu (SVS) og framkvæmdastjóri ráðgjafarfyrirtæksins KOM ehf. jonhakon@kom.is